Często słyszę w gabinecie pytanie: czy mowa mojego dziecka rozwija się prawidłowo ?
Żeby móc odpowiedzieć na to pytanie należy odnieść się do norm rozwojowych. Pokrótce
przedstawię je poniżej jako orientacyjny punkt odniesienia, bo proces diagnozy jest czymś
więcej niż tylko odhaczeniem poszczególnych punktów z listy i sumarycznym wynikiem
dającym jednoznaczną odpowiedź: norma lub brak normy. Oceniając stan mowy dziecka
należy koniecznie zwrócić uwagę na inne sfery rozwojowe: motoryka duża, motoryka mała
(one są bazą do motoryki artykulacyjnej, czyli poprawnej wymowy), rozwój poznawczy i
społeczno-emocjonalny.
Zanim pojawią się tak bardzo wyczekiwane pierwsze słowa w okolicach 12 miesiąca dziecko
przechodzi przez następujące etapy:
- Głużenie (ok. 3 miesiaca życia) dziecko produkuje dźwięki przypominające gardłowe
realizacje głosek g, ch, k oraz samogłoski (ponieważ dominuje pozycja leżąca na
plecach i język przesuwa się ku tyłowi jamy ustnej). Prof. J. Cieszyńska pisze w
publikacji ,, Wczesna interwencja terapeutyczna” głużenie dzieci we wszystkich
językach wygląda tak samo i pojawia się mniej więcej w tym samym momencie ich
życia, co stanowi dowód na biologiczne uwarunkowania rozwoju mowy’’. 1 W tym
miejsc należy podkreślić, że głużą też dzieci niesłyszące.
Wraz z postępującym rozwojem motorycznym repertuar produkowanych dźwięków
poszerza się o nowe wokalizacje po to, aby w okolicach 6 miesiąca móc realizować już
wolicjonalnie sylaby otwarte prymarne: pa pa ba ba ma ma ta ta ga ga itd. Najpierw
mamy gaworzenie samonaśladowcze, kiedy to dziecko słucha swoich realizacji i
powtarza je, z czasem próbuje powtarzać sylaby, które słyszy od osób z najbliższego
otoczenia. Zwracajmy uwagę czy sylaby tworzone przez dziecko zmieniają się w
czasie, tzn. przybywa ich (zmiana ilościowa), ale też pojawiają się nowe głoski
(zmiana jakościowa). W tym czasie zaczynamy rozszerzanie diety, dziecko osiąga
kolejne wyższe pozycje (podpór wysoki, siedzi z podparciem przez krótki czas), a zatem
doskonali się w motoryce dużej, a dalej w małej co przekłada się na wyższą sprawność
motoryki oralnej (artykulacyjnej) i ma swoje uzewnętrznienie w wymawianych
różnorodnych sylabach otwartych (zbudowanych ze spółgłoski i samogłoski), stopniowo
zamkniętych (trudniejszych do wymówienie, bo zbudowanych już z dwóch spółgłosek i
samogłoski, np.: pap, bam, bum, mem, mam).
Do konsultacji z logopedą/neurologopedą jest sytuacja, w której dziecko realizuje
wciąż te same sylaby przez kolejne miesiące, repertuar ich jest niewielki, kroki
milowe w rozwoju fizycznym są przesunięte w czasie lub pojawiają się trudności z
rozszerzaniem diety.
1 J. Cieszyńska, M. Korendo Wczesna interwencja terapeutyczna, str.164. Wyd. Edukacyjne Kraków, 2007
I tu ważna wskazówka terapeutyczna: na tym etapie odpowiednia stymulacja gaworzenia
(a tym samym rozwoju mowy) będzie polegała na wypowiadaniu różnych sylab
melodyjnym głosem, powtarzaniu ich kilka razy, w sposób nieco teatralny, ale naturalny
dla rodzica. Pamiętajmy, aby zrobić pauzę na odpowiedź dziecka. Zazwyczaj warto
zaczekać ok. 8 sekund na początku, obserwując reakcję dziecka. Z czasem zauważycie ile
Wasze dziecko (w zależności od temperamentu) potrzebuje czasu na reakcję. W czasie
pauzy dziecko zazwyczaj podejmuje próbę dialogu z opiekunem, odpowiada gestem lub
bezgłośnie naśladuje układ warg rodzica. Aby ruchy warg były dla dziecka bardziej
czytelne mama może użyć szminki w intensywnym kolorze. Zabawy sylabowe można
włączyć w codzienne zabiegi pielęgnacyjne lub bawić się z dzieckiem w ciągu dnia.
Warto na zabawy sylabowe wykorzystać czas kiedy dziecko leży na brzuszku
(zwłaszcza jeśli nie jest to lubiana aktywność dziecka, a jest bardzo ważna nie tylko dla
rozwoju motorycznego, ale także poznawczego). Rodzic siada/kładzie się twarzą
naprzeciwko dziecka i w interesujący dla dziecka sposób, ze zmienną melodią głosu
wypowiada sylaby (pa pe pe pu pi py ma me mo mi mu my ba be bo bu bi by apa epe opo
upu ipi ypy aba ebe obo ubu ibi yby ama eme omo umu imi ymy ap e pop i pup yp am em
om im um ym) w dowolnej kolejności lekko przeciągając samogłoski.
W 9 miesiącu życia dziecka pojawiają się bardzo ważne umiejętności (tzw. bazowe
umiejętności komunikacyjne), które są podwaliną do dalszego rozwoju mowy i
komunikacji (wg Tomasello jest to tzw. ,,rewolucja 9 miesiąca’’ 2 ). Jest to:
- reakcja na imię
- gest wskazywania palcem lub ręką (jest sygnałem mówiącym o gotowości dziecka do
nauki języka i intencjonalnego używania słów) i inne gesty naturalne (ruchy całego ciała)
uzupełniające komunikację werbalną - pole wspólnej uwagi (dziecko zauważa coś ciekawego, przenosi wzrok z ciekawego
przedmiotu na rodzica i całym sobą komunikuje: ,,hej, czy Ty też widzisz to co ja, zobacz,
ale to ciekawe’’ ) - komunikacyjny kontakt wzrokowy czyli w czasie interakcji z dzieckiem mamy
poczucie aktywnej obecności dziecka w tej czynności, zaangażowania, wspólnej zabawy - naśladowanie – dziecko próbuje naśladować czynności, np.: gest pa pa lub inne
aktywności prezentowane przez rodzica.
Pod koniec pierwszego roku życia dziecko rozumie proste polecenia i pytania typu:
Gdzie mama/ tata/baba?
Gdzie pies (lub jego imię)?
Gdzie autko?
2 M. Tomasello Kulturowe źródła ludzkiego poznania, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 2002
Zazwyczaj dziecko odpowiada kierując wzrok na właściwą osobę lub przedmiot, czasami
wskaże ręką, może pojawić się wokalizacja typu yyyyy.
Roczniak potrafi wykonać polecenie typu: Daj misia. Rozumie zakaz nie wolno.
Roczniak – ile mówi słów ?
Pierwsze słowo powinno pojawić się między 10 a 15 miesiącem życia.
Statystycznie roczniak używa 3 – 5 słów, przy czym słowo to może być sylaba lub sylaby
używane konsekwentnie na nazwanie jakiegoś przedmiotu, czynności lub osoby. Na przykład
dziecko mówi: ‘’pu pu’’ na piłkę. Wyrazy dźwiękonaśladowcze także zaliczamy do słów.
Jednymi z pierwszych słów są: mama, baba, dziadzia, tata (w różnej kolejności).
W tym wieku to jedno słowo czasami występuje w funkcji zdania oznajmującego, czasami
jako żądanie (Daj mi…..) lub pytanie. Jest to tzw. etap holofrazy, elementem różnicującym
będzie mimika, gesty, wokalizacje, które pozwolą opiekunowi odczytać intencję
komunikacyjną. Na tym etapie rozwoju mowy dziecko intensywnie korzysta z naturalnej
komunikacji gestowej, ono mówi całym ciałem. Brak gestów jest jedną z czerwonych flag,
uważnie przyglądamy się wtedy innym bazowym umiejętnościom komunikacyjnym
wymienionym powyżej.
Między 1. a 2. rokiem życia dużo dzieje się w rozwoju mowy i komunikacji, ale także w
innych sferach. Dziecko jest coraz bardziej mobilne, radzi sobie już z pokarmami twardymi.
Ważne: roczniak powinien korzystać z diety stołu rodzinnego, niektóre pokarmy mogą
być nieco rozdrobnione, np. pieczone mięso pokrojone w paski.
Intensywnie rozwija się rozumienie mowy i rosną umiejętności werbalne. Pojawiają się nowe
słowa, czasami niektóre zanikają, w ich miejsce pojawiają się nowe. Czerwona flaga to regres
mowy lub innych nabytych umiejętności.
I tu ważna wskazówka terapeutyczna: nazywaj krótkimi, prostymi zdaniami czynności, które
dziecko wykonuje lub obserwuje, nazywaj przedmioty z codziennego otoczenia i przeżywane
emocje. Nazywanie, komentowanie niech będzie naturalną czynnością w czasie spacerów,
zabaw, kąpieli, wspólnych aktywności. Wspierające na tym etapie będą zabawy z użyciem
wyrazów dźwiękonaśladowczych.
Dwulatek
Ma w swoim repertuarze wszystkie samogłoski (bez ą, ę) i sporo już spółgłosek, trudność w
tym wieku mogą sprawiać [f, w, k, g], dużo jest zmiękczeń (sz ż cz dż s z c dz jako ich
miękkie odpowiedniki ś ź ć dź).
Dwulatek buduje wypowiedzi dwuelementowe typu: Mamo bum (Mamo, daj mi auto)
Daj uuu (Daj samolot)
Oć tu (Chodź tu)
Nie musi być to konstrukcja rzeczownik z czasownikiem, użyte słowa są zazwyczaj w
mianowniku, nie ma jeszcze fleksji, choć dziecko dobrze rozumie słowa odmieniane przez
otoczenie.
Jest w mowie dużo przestawek sylabowych, głoskowych, zastępowania trudnych dźwięków
ich łatwiejszymi odpowiednikami.
I tu ważna wskazówka terapeutyczna: Używaj parafrazy jako strategii wspierającej rozwój
mowy dziecka w tym wieku, czyli ,,przetłumacz ‘’wypowiedź dziecka na język prosty, ale
poprawny, po to, aby dać prawidłowy wzorzec słuchowy, np.: Oć am (Wołasz mnie do
kuchni, chyba jesteś głodny. Chodź, zjemy zupę…)
Wypowiedzi dwulatka mogą być jeszcze nie zrozumiałe przez osoby mające rzadszy kontakt
z dzieckiem. Zwłaszcza, że często tym wypowiedziom towarzyszą silne, gwałtowne emocje
co jest wpisane w etap rozwojowy dwulatka (charakteryzujący się skrajnymi
przeciwieństwami, chęcią podejmowanie decyzji, uporem co ma odzwierciedlenie w
wypowiedziach dwulatka: chće, juś, ja śam, NIE, nie pójde/ nie pójdem, daj …, moje, nie cie
jako nie chcę).
Trzylatek
W wypowiedziach pojawiają się zdania podrzędne typu: daj buty, bo idziemy na plac zabaw
świadczące o rozwoju rozumienia przyczynowości.
Rosnące sprawności językowe i komunikacyjne trzylatka pozwalają mu względnie dogadać
się z rówieśnikami i uczestniczyć w zabawie tematycznej (zabawa w dom, w sklep ect).
Buduje wypowiedzi złożone z 3 wyrazów (lub więcej), jest rozumiany przez otoczenia (także
obce). Mogą pojawiać się błędy w odmianie wyrazów, przestawiony szyk wyrazów w zdaniu,
zwłaszcza jeśli wypowiedzi towarzyszą silne emocje. To co najistotniejsze dla dziecka będzie
miało odzwierciedlenie w kolejności wypowiedzi, np.:
I mamo mamo on mnie tu tu mocno ouć boli telaś. Kśyś w pśećkolu
Mówisz, mi że w przedszkolu Krzyś uderzył Cię w kolano i teraz bardzo boli Cię kolano?
Tu ważna wskazówka terapeutyczna: pamiętaj o parafrazie. Ona dostarcza dziecku
prawidłowego wzorca słuchowego wypowiedzi, jest nieinwazyjną korektą jego wypowiedzi.
Dużo zmiękczeń występuje jeszcze w mowie trzylatka. W wyrazach trudniejsze dźwięki (s z
c dz sz ż cz dż) mogą być nie tylko zastąpione łatwiejszymi (ś ź ć dź), ale też mogą zostać
pominięte, zwłaszcza w grupach spółgłoskowych, na przykład: śkydła (skrzydła). Głoska r
zastępowana jest przez j, ale powoli zmierza do zamiany na l, co świadczy o wzroście
sprawności motorycznej.
I tu ponownie warto użyć opisanej wyżej parafrazy. Głosem możesz podkreślić wyraz,
na który chcesz zwrócić uwagę dziecka.
Ważna uwaga: jeśli zauważycie na tym etapie (lub każdym innym) język między zębami w
czasie wymowy głosek (t d n ś ź ć dź) to warto skonsultować to z logopedą. Wymowa
międzyzębową nie jest etapem rozwojowym w żadnym wieku, może wiązać się na przykład z
niższą sprawnością narządów mowy.
Dziecko trzyletnie nie ma jeszcze w pełni rozwiniętych umiejętności motorycznych warg,
języka, ale słuch fonematyczny (czyli umiejętność różnicowania głosek) jest już
ukształtowany. Zapewne doświadczyliście takiej oto sytuacji: kiedy w zabawie maluch powie
tlaktol (zamiast traktor) a trzyletni kolega koryguje mówiąc z przekonaniem to nie jest tlaktol
tylko … i tu pojawia się intensywna próba wymówienia głoski drżącej r, ale w tym wieku nie
jest to możliwe, więc ostatecznie wybrzmi l, czyli tlaktol. Umiejętność słuchowego
różnicowania dźwięków języka jest jedną z podstawowych umiejętności niezbędnych do
prawidłowego rozwoju mowy.
Czterolatek
Buduje już wypowiedzi złożone, zawierające wyrażenia przyimkowe (na, nad, pod, do , w
przy, obok), pojawia się więcej przymiotników, przysłówków, także zaimki. Kształtuje się
umiejętność narracji (opisu), czyli potrafi w kilku zdaniach opowiedzieć co się działo na
urodzinach kolegi, co robił w przedszkolu, an placu zabaw ect.
Dziecko bardzo szybko uczy się nowych słów, co często ma odzwierciedlenie w jego
wypowiedziach zawierających neologizmy (czyli wyrazy niewystępujące w naszym języku
utworzone przez dziecko na wzór innych). Ten proces świadczy o dostrzeganiu przez dziecko
zasad gramatycznych, np.: odmiany wyrazów, ale też o ich nadmiernej generalizacji.
Przykłady:
nie ma piesa –nie ma psa
Wskazówka: znowu parafraza: Tak, nie ma już psa.
Czterolatki zadają mnóstwo pytań, to wiek w którym bardzo dużo dzieje się w rozwoju
poznawczym dziecka. Psycholodzy mówią o tzw. omnipotencji czyli przekonaniu
czterolatkowym o własnej mocy i ogromnym wpływie na świat i inne osoby. To będzie miało
odzwierciedlenie w warstwie językowej, bo czterolatki będą podważały zasady, uwielbiają
dyskusje, chcą mieć rację, chcą być w centrum.
W wymowie nie ma jeszcze głosek szumiących sz ż cz dż, sa zastępowane ich
odpowiednikami s z c dz.
Pięciolatki
Już wymawiają głoski szumiące sz ż cz dż, głoska r zastępowana jest przez l (jeśli jest w jej
miejscu j to należy sprawdzić dlaczego? jaka jest sprawność języka? pionizacja ? budowa
jamy ustnej?).
Nadal dzieci w tym wieku zadają dużo pytań, dłuższe wypowiedzi są coraz bardziej
precyzyjne i mniej podatne na szyk przestawny spowodowany aspektem emocjonalnym jak
to było u trzylatków. Dzieci chętnie relacjonują przebieg zdarzeń, uwzględniają kolejność.
Pojawiają się w wypowiedziach związki przyczynowo-skutkowe. Potrafią zdefiniować
znaczenie słów, opisać przedmioty podając ich cechy i zastosowanie.
Początek rozwoju wiedzy tzw. metajęzykowej, czyli zaczynają być świadome, że to samo
słowo może mieć wiele znaczeń, np.: zamek (budowla i suwak), zaczynają rozumieć
metafory, porównania, znaczenia symboliczne słów.
Zaczynają być świadome popełnionych błędów fleksyjnych lub składniowych, choć te
pojawiają się zdecydowanie rzadziej niż dotychczas. Zaczyna pojawiać się autokorekta we
własnych wypowiedziach lub korekta wypowiedzi młodszych kolegów.
Sześciolatki
wymawiają już prawidłowo wszystkie głoski naszego języka łącznie z najtrudniejszą r. Jeśli
jakiejś głoski brakuje w wypowiedziach Waszego dziecka to warto sprawdzić dlaczego.
Kompetencje językowe są już rozwinięte i pozwalają na swobodną komunikację, wyrażanie
swoich potrzeb, tworzenie dialogów na wybrane tematy.
Doskonali się kompetencja komunikacyjna. Sześciolatek zauważa, że w różnych
miejscach, wobec różnych osób używamy konkretnych zwrotów lub formuł językowych
(powitania, pożegnania, prośby, rozmowa z Panią w szkole, w sklepie, z kolegą).
Może zdarzyć się hiperpoprawna wymowa głosek trudnych (to etap przejściowy). Polega
ona na nadmiarowym użyciu nowo nabytej głoski w miejscach gdzie jej nie powinno być, np.:
rustro zam. lustro. Wynika z braku automatyzacji nowych nawyków ruchowych.
Słownik sześciolatka nadal się rozwija wraz z nowymi doświadczeniami życiowymi.
Alina Dąbrowska, neurologopeda